Door stadsgidsen

Hier voel je de geschiedenis

  • Geschreven door Joost Sijtsma
  • Leestijd Leestijd 5 minuten
  • Home 504 x bekeken

Tientallen stadsgidsen laten tijdens hun rondleidingen de schoonheid van Deventer zien en vertellen wetenswaardigheden over straten, gebouwen en de geschiedenis van de stad. Maar wat vinden de stadsgidsen zelf de mooiste, interessantste of boeiendste plek van hun stad?

Staand in het middenschip waar de regen zachtjes neerdaalt omdat het dak ontbreekt, verklaart stadsgids Sophie van Nimwegen waarom ze de Mariakerk een van de mooiste plekken van Deventer vindt: "Je ziet hier de vergankelijkheid van het leven, waarbij er altijd iets achterblijft waarmee je verder kunt gaan. De Lebuinus is mooi, maar dit is een ruïne. Delen van de kerk zijn hergebruikt of verdwenen. Je voelt de geschiedenis, ziet dat er wat gebeurd is."

Een samenleving van rangen en standen

De Mariakerk, die ook wel de Onze-Lieve-Vrouwekerk wordt genoemd, maakte sinds het eind van de 13de eeuw deel uit van de Maria- en Lebuinusbasiliek. Het verhaal van het ontstaan van de Mariakerk naast de Lebuinus is het verhaal van een samenleving die verdeeld is in rangen en standen. "Deze plek is een stuk religieuze geschiedenis. Deventer was tot het eind van de 16de eeuw een bisschoppelijke stad. De Lebuinus was een kapittelkerk, de zondagsdienst mocht alleen worden bijgewoond door bisschoppen, priesters, priesters in opleiding, broeders en zusters. Kortom, alleen de bisschoppelijke hiërarchie mocht bij de dienst aanwezig zijn. Ook het stadsbestuur was er niet welkom", zegt Sophie, die cultuurwetenschappen heeft gestudeerd.
De Mariakerk werd gebouwd zodat ook het 'gewone volk' de dienst bij kon wonen, althans de parochianen die bij deze kerk hoorden. Want de stad was strikt verdeeld in parochies. "Je kreeg pastorale zorg in de parochie waarbij je was aangesloten, dat gold ook wanneer je hulp nodig had als je in de problemen was gekomen. Je bent dan afhankelijk van de hulp van anderen, in zo'n geval was het handig dat je bij mensen terecht kon die je kende."

Rondreizende bouwmeesters

Kerken werden in die tijd gebouwd door rondreizende bouwmeesters. Die maakten berekeningen en tekeningen en legden uit wat de bedoeling was. ,,Kerkbouw was heel specialistisch werk, er werd de hoogte in gebouwd. De bouwmeesters trokken van stad naar stad." De inwoners van de stad werden ingeschakeld bij de bouw. "In die tijd moesten ze ook stadsmuren bouwen en wachtlopen. En ook stenen sjouwen voor de bouw van de kerk. Ze moesten heel veel doen, nu hebben we dat allemaal uitbesteed aan de overheid waarvoor we dan belastingen betalen", zegt Sophie.

Deventer werd in 1578, toen het tijdens de Tachtigjarige Oorlog in Spaanse handen was, belegerd door graaf van Rennenberg. De stad gaf zich na een paar maanden over aan de Staatse troepen. Met het vertrek van de Spaanse troepen werden de calvinisten nu de baas in de stad. Er waren nogal wat kerken in Deventer en men besloot dat de Mariakerk overbodig was. Na 1591 werden er geen erediensten meer in de kerk gehouden. Sloop werd overwogen, maar daar is nooit iets van gekomen. Sophie: "Toen de kerk niet meer in gebruik was, werd de ene zijbeuk een arsenaal, een munitieopslagplaats. Daar kun je nu bijeenkomsten organiseren. Aan de andere kant werden woonhuizen gebouwd. Het dak ging op den duur lekken en restauratie was te duur waardoor het werd gesloopt, dat was rond de 17de, 18de eeuw. In die tijd waren arbeidskrachten goedkoop, maar het materiaal was duur. Nu is het eigenlijk andersom." Het dak kon probleemloos worden gesloopt, want het middenschip werd toch niet meer gebruikt. De stevige deuren bleven echter wel en die werden altijd op slot gedaan zodat niemand bij de opgeslagen munitie kon komen.

Restaurant 't Arsenaal

Sophie is nog altijd een beetje verbaasd hoe het is gelopen, want aan de ene kant werd munitie opgeslagen en enkele meters verder kwamen er woonhuizen en werden er huisjes tegen de kerk gebouwd. Dat zijn de zogenaamde Heilige Maegdenhuisjes, gebouwd in de 16de eeuw voor 'bejaarde vrijsters' of weduwen. "Eeuwenlang werd in het arsenaal munitie opgeslagen. Sommige mensen denken dan ook dat er geen dak op zit omdat er een ontploffing is geweest, maar dat is nooit gebeurd.

Restaurant 't Arsenaal
Restaurant 't Arsenaal

Toen hiernaast een restaurant werd gevestigd, werd die dan ook het Arsenaal genoemd. Tot wanneer er munitie lag opgeslagen is niet helemaal duidelijk, maar tot 1950 was het gebouw in de zuiderzijbeuk een militaire opslagplaats. In de zomer plaatst restaurant het Arsenaal een terrasje in het middenschip. Je kunt dan dineren op de plek waar eeuwen geleden gelovigen de eredienst bijwoonden en waar nu de oude muren neerkijken op wat struiken en een enkele boom. Het is een mysterieuze plek in het hartje van de stad.

Sophie is al 29 jaar gids en heeft dus al vele malen in het middenschip van de Mariakerk gestaan om haar verhaal te vertellen. Sophie: "De meeste volwassenen hebben geen idee waar ze dan staan. Als je kinderen in de groep hebt, is er altijd wel één die zegt: 'Mevrouw, was dit vroeger een kerk?' Volwassen hebben de neiging in een sjabloon te denken en zien daardoor niet dat het een kerk was, terwijl kinderen meer fantasie hebben. Dat is altijd heel leuk om te zien. Ik pas mijn verhaal ook altijd aan de groep aan, ik probeer in te schatten waar ze het meeste belangstelling voor hebben. Als je mensen hebt die erg geïnteresseerd zijn in de kerkelijke geschiedenis, dan vertel ik daar over. Anderen vinden het leuk om rond te kijken, die vragen bijvoorbeeld waarom er een ketting om de zuil zit. Nou, dat is om te voorkomen dat die afbrokkelt."
Rondlopend door het middenschip wijst Sophie op de woningen die gebouwd zijn in de noorderzijbeuk, aan de kant van het restaurant. Een van de woningen is iets van de muur van de zijbeuk af gebouwd. "Door dat te doen krijg je een tuintje, dat is toch prachtig?"

Wil jij een leuke stadswandeling maken met Sophie of één van onze andere stadsgidsen?
Kijk dan hier voor meer informatie stadswandeling met een gids

Geschreven door Joost

Geboren in Leeuwarden maar inmiddels al ruim 30 jaar inwoner van Deventer. Als journalist/politicoloog heb ik tientallen jaren bij verschillende regionale kranten gewerkt. Geïnteresseerd in politiek, geschiedenis en religie. Vrijwilliger bij Vluchtelingenwerk, het Historisch Café en gids bij de IJssellinie.